Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша 2009 жылдың 1 шілдесіндегі жағдаймен ауылдық жерлерде республика халқының 46,6% тұрады [1]. Демек, ауылдық жерлердегі әлеуметтік-экономикалық жағдай жалпы экономиканың дамуына айтарлықтай ықпал етеді. Сондықтан да қазіргі экономикалық жағдайда ауылдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсарту мақсатында жан-жақты шаралар қолға алынып келеді. Қазіргі таңда мемлекетте іске асырылып келе жатқан мемлекеттік және салалық бағдарламалардың да бірқатары осы мақсатқа арналған. Солардың бірі – 2003 жылы 10 шілдеде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бекітілген Ауылдық жерлерді дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
Ауылдық жерлерді дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы бірқатар мемлекеттік бағдарламалармен тығыз байланыста жүзеге асырылып келеді. Атап айтсақ, аталып отырған бағдарламаның шаралары 2005-2010 жылдарға арналып дайындалған Денсаулық сақтау жүйесін реформалау мен дамытудың және Білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламалары аясында атқарылып келе жатқан шаралармен үйлесім тапқан. Мысалы, «Ауылдық жерлерді дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» аясында мектептер салынып, пәндерге арналған кабинеттер сатылып алынған. Бекітілген нормаларға сәйкес ауылдық жерлерді медициналық құрылыммен қамтамасыз ету нормативіне сай келтіру жолымен ауыл тұрғындарына алғашқы медициналық-санитарлық көмекке қол жеткізу шаралары жүрілген.
«Ауылдық жерлерді дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» (ары қарай-Мемлекеттік бағдарлама) екі кезеңге арналып жасалған. Бірінші кезең 2004-2006 жылдарды, екінші кезең 2007-2010 жылдарды қамтиды.
Бірінші кезеңнің және екінші кезеңге жоспарланған шаралардың іске асырылуына жасалған талдау Бағдарламада анықталған мақсаттар мен міндеттер толық орындалмағанын көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, 2009 жылдың 1 қаңтарындағы жағдаймен алғанда, толық орындалған шаралардың үлесі 29,5% құраған, шаралардың 70,5% аяқталмаған.
Мемлекеттік бағдарламаға жұмсалған қаражаттарға жасалған талдау бірінші кезеңде жұмсалған 201,7 млрд. теңгеге жуық қаражаттың 33,4% республикалық бюджеттен, 46,4% жергілікті бюджеттен, 20,2% бюджеттен тыс қорлар қаражаттарынан жұмсалғанын көрсетіп отыр. 2004-2006 жылдары аталған қаражаттардың 54,3% әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға, 44,1% инженерлік инфрақұрылымды дамытуға, 1,6% институттық дамытуға жұмсалған. Сонымен, 2004 жылдан 2006 жылға дейін ауылдық жерлерді қаржыландыру 1,3 есе өскен. Бұл мерзім ішінде ауылдардағы 421 білім беру объектісіне, 318 денсаулық сақтау объектісіне, 861 ауыз сумен қамтамасыз ету объектісіне, 564 энергиямен қамтамасыз етудің ауылдық жүйесінің объектісіне және 156 км электр таратушы ауа желілеріне құрылыс және қайта жөндеу жұмыстары жүргізілген [2].
Мемлекеттік бағдарламаның бірінші кезеңінің жүзеге асырылу нәтижесіне жасалған талдау өкілетті ұйымдар мен аймақтар арасындағы жұмыстың жеткілікті деңгейде үйлестірілмегендігі, республиканың ауылдық жерлерін дамытудағы мәселелерді кешенді түрде шешу амалдары қолданылмағандығы бюджет қаражаттарын тиімді пайдалануға нұқсан келтіргенін көрсетеді. Қазақстан Республикасының республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің (ары қарай – Есеп комитеті) мәліметтері де осыған дәлел болады.
Соңғы жылдары ауылдық жерлердің дамуына жасаған талдаулар әлеуметтік және мәдени даму көрсеткіштері сандық жағынан жақсарғанына қарамастан, Есеп комитеті өткізген тексерулер барысында білім беру, денсаулық сақтау, ауыз сумен қамтамасыз ету және әлеуметтік инфрақұрылымның басқадай бағыттарындағы құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде бюджет қаражаттарын пайдалануда айтарлықтай кемшіліктерді анықтаған. Мемлекеттік бағдарламаның бірінші кезеңінің аяқталмағанына қарамастан, 365 ауылдық елді мекендерде мектептер саны 2000 жылы 25 ақпанда Үкімет қаулысымен бекітілген нормативке сай келмейтін болып шықты. Мектептердің көбі Алматы, Батыс Қазақстан, Қостанай, Оңтүстік Қазақстан облыстарында шоғырланған [3].
Мемлекеттік бағдарламаның бірінші кезеңі аясында қабылданған шаралар ауылдық жерлерді электр желісімен қамтамасыз ету мәселесін шешкен жоқ. 2007 жылдың басындағы жағдаймен 226 ауыл орталық энергиялық жүйеге қосылмаған. Ондай ауылдық жерлердің көбі Қызылорда, Қарағанды, Қостанай облыстарында орналасқан (ауылдық жерлердің 8-11%) [3].
Есеп комитетінің мәліметтеріне сүйенсек, мемлекеттік бағдарламаның бірінші кезеңінің аяқталғанына қарамастан, ауылдарды газбен қамтамасыз ету мәселелесі де өзекті мәселелер қатарынан орын алады. Өйткені табиғи газбен қамтамасыз етілген ауылдық жерлер үлесі 5,1 пайызды құрайды. Осыған байланысты бірқатар облыстар газбен қамтамасыз етуге бағыталған аймақтық бағдарламалар дайындаған. Олар республикалық және жергілікті бюджеттерден қаржыландырылады. Әйтсе де, бірқатар аймақтарда алға қойған мақсат орындалмаған, тұтынушылар үйлерін газ құбырына қосу бағытындағы жөндеу жұмыстары уақытында аяқталмаған. Мысалы, Атырау облысының Құрманғазы ауданында 158,9 млн. теңгеге қысымы жоғары жер асты газ құбырларын салынған. Есеп комитетінің тексеру нәтижелері облыстық бағдарламада Ганюшкино, Орлы, Нұржау, Приморье және Строительный ауылдарында облыстық бюджет есебінен ауылдың ішінде қысымы төмен жер үсті газ құбырларын салу жоспарланғанымен, 2004-2006 жылдары облыс бюджетінен ақша бөлінбегенін анықтаған. Оның үстіне 2004 жылы газ құбырларының енгізілгеніне қарамастан, бұл ауылдық жерлер қысымы жоғары газ құбырларына қосылмаған [3].
Облыс әкімшіліктерінің мәліметі бойынша 2008 жылы ауылдық жерлерді дамытуға 201,0 млрд. теңге арналса, оның 49,4% республикалық бюджеттен, 45,6% жергілікті бюджеттен, 5% басқадай қаражат көздерінен бөлінген. Ауылдағы адам басына шаққанда, бөлінген қаражат 27,2 мың теңгені құраған, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 11,1 мың теңгеге артық. Бөлінген қаражаттар 425 сумен қамтамасыз ету, 255 білім беру, 163 денсаулық сақтау, 53 мәдениет, туризм, спорт объектлерін және жергілікті 380 км жол салуға, 64 сумен қамтамасыз ету объектісін, 697 білім беру және 337 денсаулық сақтау объектісін күрделі жөндеуден өткізуге мүмкіндік берді.
Сонымен, 2004-2007 жылдар аралсығындағы нақты шығындар деңгейі жоспардан 6,0% немесе 17989 млн. теңгеге артық болған.
Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыруға жұмсалған қаржының тиімділігіне баға беру мақсатында ауылдық жерлердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына талдау жасалды. Мұнда негізгі көрсеткіш ретінде даму потенциалы жоғары ауылдық жерлердің өсу динамикасы алынды. Бұл көрсеткіш ауылдық жерлердің дамуына баға берудің және жергілікті атқарушы органдардың қызметіне рейтингтік баға берудің негізгі критериі болып саналады. Мониторинг нәтижесінде 2005 жылы (2006 жылдың 1 қаңтарындағы жағдаймен) республикада 7367 ауылдық елді мекен болған, ол 2003 жылмен салыстырғанда 293 бірлікке аз. 7367 ауылдық елді мекеннің 1583 дамудың жоғары потенциалына, 5505 – орташа, 207-төмен потенциалына сай келсе, 72-де халық тұрмайды. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің мәліметтеріне бойынша 2007 жылы ауылдық елді мекендердің саны 7217 құраған. Талдаулар нәтижесі ауылдық елді мекендердің әлеуметтік – экономикалық дамуында ілгерлеу бар екенін көрсетіп отыр. 4 жыл ішінде даму потенциалы жоғары елді мекендердің саны 2003 жылмен салыстырғанда 521 бірлікке артса, экономикалық потенциалы төмен елді мекендер саны 569 бірлікке азайған. 2008 жылы жағдаймен даму потенциалы жоғары елді мекендер саны 2004 жылмен салыстырғанда 1266 бірлікке артып, даму потенциалы төмен елді мекендер 492 бірлікке қысқарған. 2009 жылдың 1-қаңтарындағы жағдаймен республикада 7093 ауылдық елді мекен бар, оның ішінде 2473-і даму потенциалы жоғары, 4490-ы даму потенциалы орташа, 103-і даму потенциалы төмен ауылдық елді мекенге жатады, 27 ауылдық елді мекенде халық мүлдем тұрмайды [5].
Сонымен қатар ауыл халқының саны жыл сайын өсіп келе жатқанын айта кету керек. Мұндай өсімге ауыл экономикасын дамытуға инвестицияяны тиімді салу нәтижесінде қол жеткізіліп келеді. Әйтсе де, республика халқының жалпы санындағы үлесі бір деңгейде сақталып отыр (кесте 1).
1- Кесте
Халық санының динамикасы
| № |
Көрсеткіштер |
2004 |
2005 |
2006 |
2007 |
2008 |
| 1 |
Қала халқы, % |
57 |
57,1 |
57,1 |
57,4 |
53,1 |
| 2 |
Ауыл халқы, % |
43 |
42,9 |
42,9 |
42,6 |
46,9 |
|
адам |
6432958 |
6460116 |
6522771 |
6563729 |
7305571 |
| 3 |
БАРЛЫҒЫ, адам |
14951200 |
15074767 |
15219291 |
15396878 |
15571506 |
1-кестеде берілген талдаулар нәтижесі 2004-2007 жылдар арасында ауыл халқы саны жағынан өскенімен, республика халқы құрамындағы үлес салмағы өзгеріссіз қалып отырғанын дәлел. 2004 жылы ауыл халқының жалпы халық санындағы үлесі 43% болса, 2007 жылы 42,6% құраған. 2008 жылы 2007 жылмен салыстырғанда, ауыл халқының саны 11,3% артқанымен, жалпы халық санындағы үлесі 4,3% ғана өскен.
Салаларға бөліп қарастыратын болсақ, ауылдық жерлердің әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдары объектілерінің дамуы төмендегідей болып отыр:
- Білім беру саласында қабылданған шаралар мектеппен қамтамасыз етілмеген ауылдық елді мекендер санын 171 ге дейін (2003 жылы 458 бірлік) азайтуға мүмкіндік берді. Сонымен бірге ауылдық жерлердегі мектепке дейінгі мекемелер санының да оң динамикасы байқалады. Ауылдық елді мекендердегі мектепке дейінгі мекемелер саны 2004-2007 жылдар аралығында 2 еседен артық өскен, 2004 жылы ондай мекемелер саны 254 болса, 2007 жылы 617 құраған.
- Облыстық білім департаменттерінің (басқармаларының) мәліметтері бойынша Мемлекеттік бағдарламаның бірінші кезеңінің жүзеге асуы нәтижесінде ауылдық жерлердегі білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасын нығайту мақсатында бірсыпыра қаражат бөлінген. Нақтырақ айтсақ:
- 2004 жылы жергілікті бюджеттер қаражаттарынан 732,7млн. теңге, 2005 жылы 149,4 млн. Теңгеге физика, химия, биология кабинеттері сатылып алынған;
- 2004 жылы 42,4 млн. теңгеге, 2005 жылы 50,8 млн. теңге көлеміндегі жергілікті бюджет қаражаттары есебінен білім берудің түзету мекемелері арнайы құрал-жабдықтармен жабдықталған.
Мемлекеттік бағдарлама аясында 2004 жылы республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен 18,4 мың оқушылық орын бар 42 мектеп, 2005 жылы 24,5 мың оқушылық орын бар 62 мектеп салынған.
2004-2006 жылдарда денсаулық сақтау объектлерімен қамтамасыз етілмеген ауылдық елді мекендердің саны 833-ден 60-қа дейін қысқарған. Мұндай нәтижеге жету үшін осы салаға 33,0 млрд. теңге салынған. Бөлінген қаражаттар 322 денсаулық сақтау объектлерінің құрылысы мен реконструкция жұмыстарына, 1951 объектінің күрделі жөндеуіне жұмсалған. Ауылдық елді мекендерді бекітілген нормативке сай медициналық құрылыммен қамтамасыз ету арқылы ауыл тұрғындарының алғашқы медициналық-санитарлық көмекке қолын жеткізген. Қазір барлық ауылдық елді мекендер алғашқы медициналық-санитарлық көмекпен қамтамасыз етілген. Республикалық және жергілікті бюджет есебінен денсаулық сақтау саласындағы басымдылығы жоғары объектлер салынуда: туберкулезге қарсы мекемелер, перзентханалар, орталық аудандық ауруханалар мен алғашқы медициналық-санитарлық жәрдем көрсететін басқа да объектлер.
2005-2007 жылдарға арналған аймақтық бағдарламалар аясында ауылдық денсаулық сақтауды дамытуға жасаған мониторинг нәтижелері 2005 жылы денсаулық сақтаудың 900 объектісіне күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілген [4].
Жұмыстар кейінгі жылда да жалғасын тапқан. 2009 жылдың бірінші жарты жылдығында республикалық бюджеттен 9,9 млрд.теңге 46 ауылдық білім беру объектлерін салуға жұмсалса, оның ішінде 5,9 млрд.теңге «100 мектеп» жобасы шеңберінде 26 объектіні салуға бөлінген. Жергілікті бюджеттен құрылыс және қайта жөндеу жұмыстарына 5,7 млрд. теңге бөлінген. Сондай-ақ, республикалық бюджеттен 5,7 млрд.теңге 28 денсаулық сақтау объектісін салуға жұмсалса, оның ішінде 5,1 млрд.теңге «100 аурухана» жобасы шеңберінде бөлінген [5].
Ауыл халқын ауыз сумен қамтамасыз ету саласында Мемлекеттік бағдарлама шеңберінде 1036 объект салынып, 317 объектіге күрделі жөндеу жүргізілген. Қолға алынған шаралар нәтижесінде орталық су көздерінен ауыз суын тұтынатын ауылдық елді мекендер саны 227 бірлікке артқан. Тек 2009 жылдың өзінде ауыз сумен қамтамасыз ету объектілерін салуға 10,9 млрд.теңге бөлініп, ол 155 ауылдық сумен қамтамасыз ету объектілерін құрылыс және қайта жөндеу жұмыстарымен қамтамасыз етуге мүмкіндік берген [5].
Ауыз сумен қамтамасыз ету мәселесі аталмыш бағдарламадан басқа жобаларда да кеңінен қарастырылған. Айталық, «Ауыз су» бағдарламасында ауыз сумен қамтамасыз ету жағдайын жақсартуды талап ететін ауылдық елді мекендерді сол бағыттағы шаралармен толық қамту қарастырылған. Сонымен қатар Азиялық даму банкінен Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстарының елді мекендерін дамытуға қаржы тартылған.
Ауылдың экономикалық және әлеуметтік жағдайының жақсаруына автокөлік жолдарының сапасы да үлкен ықпал етеді. 2004-2006 жылдар аралығында ауылдық жерлердегі автокөлік жолдарын жөндеуге 23,0 млрд.теңге бөлінген. Нәтижесінде қатты қабат төселген автокөлік жолдары бар автокөлік жолдары 2003 жылмен салыстырғанда 1563 бірлікке артқан.
Жыл сайын электр энергиясымен қамтамасыз етілмеген ауылдар саны азая түсуде. 2004-2006 жылдары әртүрлі қаражат көздерінен энергетика объектлері құрылысына, жөндеуіне 4,3 млрд. теңге жұмсалған. Бөлінген қаражатқа 402 ауылдық елді мекенде 320 объект, 2984 км қамтитын электр таратушы желілер салынып, жөндеуден өткен. 2464 елді мекенде 2200 ауылды жарықпен қамтитын объект күрделі жөндеуден өткен. 2008 жылы республикалық бюджеттен мақсатты трансферт арқылы 238 ауыз сумен қамтамасыз ету объектісін дамытуға 16,2 млрд. теңге жұмсалған. 2008 жылғы нәтиже бойынша орталық электрмен қамтамасыз ету жүйесіне қосылмаған ауылдық елді мекендер саны 2004 жылмен салыстырғанда, 109 бірлікке азайған. Қазір олардың саны – 116. 2009 жылы ауылдарды энергияның балама көздеріне қосу жұмыстары атқарылған. Нақтырақ айтсақ, Қарағанды облысында 11 электр жарығы тартылмаған ауылдық елді мекендерде электр желілерін тарту жөніндегі жобалар жүзеге аса бастаса, Қостанай облысында «2008-2010 жылдары электр жылу энергетикасын дамыту» деген аймақтық бағдарлама қабылданып, оған ауылды электр жарығымен қамтамасыз етуді дамыту жөніндегі шаралар енгізілген.
Ауыл тұрғындарының үй жылту және ас дайындауда табиғи газды пайдалану деңгейі де аса маңызды көрсеткіш болып саналады. 2004-2006 жылдары 16,8 млрд. теңге ауылдық жерлерді газбен қамтамасыз етуге бөлінген. Бұл 143 ауылдық елді мекенді орталық газбен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 2009 жылдың бірінші жарты жылдығында ауылдық жерлерді газбен қамтамасыз етуге 25,8 млрд.теңге бөлініп, ауылдық жерлерде 1043 км. газ құбырларының құрылысы, қайта жөндеу жұмыстары мен жөндеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Жалпы республика бойынша 571 ауылдық елді мекен, яғни барлық ауылдық елді мекенннің 8,1 % табиғи газбен қамтамасыз етілген.
Ауылдық елді мекендерді телефонмен қамтамасыз ету телефон байланысын жаңарту жұмыстары да қарқынды жүріп келеді. Талдаулар нәтижесінде 2006 жылдың 1 қаңтарындағы жағдаймен ауылдық елді мекендердің 84,4% телефонмен қамтамасыз етілген, ол 2003 жылмен салыстырғанда 21,2% артық. Жыл сайын республикалық бюджеттен әмбебап байланыс қызметтерін ұсыну бойынша ауылдардың байланыс операторларының шығындарын өтеуге қаражат бөлініп отырады. 2005-2006 жылдары бұл мақсаттарға жұмсалған қаражат көлемі 6 млрд. теңгені құраған. Сөйтіп, жыл сайын ауылдық жерлерде ортақ пайдаланатын телефон желісінің негізгі телефон аппаратттарының саны өсіп келеді (кесте 2).
2- Кесте
Ауылдық елді мекендердегі ортақ пайдаланатын негізгі телефон аппараттарының саны
мың бірлік
| |
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
2007 |
| Қазақстан Республикасы |
427,3 |
461,2 |
522,4 |
585,0 |
745,8 |
| Ақмола |
36,6 |
40,0 |
46,6 |
50,1 |
60,5 |
| Ақтөбе |
18,7 |
22,9 |
25,9 |
30,8 |
38,4 |
| Алматы |
70,2 |
64,7 |
74,4 |
81,9 |
113,0 |
| Атырау |
13,0 |
14,3 |
19,7 |
23,1 |
34,0 |
| Батыс Қазақстан |
20,6 |
24,0 |
27,0 |
29,4 |
31,4 |
| Жамбыл |
33,0 |
35,0 |
42,4 |
45,5 |
48,0 |
| Қарағанды |
22,2 |
21,6 |
24,8 |
28,7 |
46,6 |
| Қостанай |
33,0 |
37,0 |
43,9 |
50,5 |
64,5 |
| Қызылорда |
6,4 |
7,1 |
8,7 |
11,4 |
34,4 |
| Маңғыстау |
1,1 |
1,4 |
1,8 |
6,7 |
13,6 |
| Оңтүстік Қазақстан |
40,3 |
46,0 |
51,9 |
59,7 |
73,6 |
| Павлодар |
29,3 |
33,0 |
35,5 |
38,0 |
41,7 |
| Солтүстік Қазақстан |
46,9 |
55,2 |
57,3 |
62,0 |
66,1 |
| Шығыс Қазақстан |
56,0 |
59,0 |
62,5 |
67,2 |
80,0 |
Сонымен, 2-кестеде берілген мәліметтер бойынша 4 жыл ішінде ауылдық елді мекендердегі ортақ пайдаланатын телефон аппараттарының саны 318,5 мың бірлікке, яғни 74,5% артқан.
«Қазақтелеком» АҚ мәліметтері бойынша 2009 жылдың 1-қаңтарындағы жағдаймен орталық жарықпен қамту жүйесіне қосылған елді мекендердің барлығына да телефон қойылған, оған халық саны 50 адамнан аз ауылдық мекендер де кіреді [5].
Пошталық-жинақ жүйесін дамытуға 2004-2006 жылдар аралығында 1,5 млрд. теңге бөлінген. Бөлінген қаражатқа 262 бірлік автокөлік, 58 жылжымалы пошталық бөлімшелер сатылып алынған, 83 ауылдық елді мекенде аудандық бөлімшелерде күрделі жөндеу жұмыстары жүріліп, ауыл поштасы үшін 8 ғимарат сатылып алынған.
Ауылдағы мәдениет ошақтарының жағдайын жақсарту мақсатында 2004-2006 жылдар аралығында жергілікті бюджеттер мен басқадай қаражат көздерінен 12 млрд. теңгеге жуық қаражат бөлінген. Бұл 182 ауылдық мәдениет объектісіне құрылыс жұмыстарын жүргізуге, 538 объектіге күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Жергілікті атқарушы ұйымдар мәліметтеріне сүйенер болсақ, республиканың ауылдық жерлерінде 2 мың мәдени ойын-сауық ұйымдары, 3 мың кітапхана жұмыс істейді. Ауылдардағы мәдениет мекемелеріне жасалған мониторинг нәтижелері мәдениет мекемелерінің желісіның саны 2003 жылы 1822 құраса, 2005 жылы 2385-ке дейін, яғни 31%-ға артқанын көрсетіп отыр. Жергікті атқару ұйымдарының мәліметтері бойынша республиканың ауылдық жерлерінде 7045 мәдени ойын-сауық ұйымдары болса, оның 4074-і кітапхана, 2869-ы клубтар, 83 мұражай және 19-ы кинотеатр [5].
Ауылдардағы мәдениеттің қалыптасуына, қоғамдық тәртіптің жақсаруына да көптеген істер арналып келеді. Ауылдық елді мекендерде қоғамдық тәртіпті қорғауға 3046 полиция инспекторлары тартылса, оларға көмектесетіндер саны 900, 700 автокөлік, 153 стационарлық радиостанциялармен қамтамасыз етілген. 2004-2006 жылдар аралығында жергілікті бюджеттер мен басқа қаражат көздерінен 531 млн. теңге бөлінген.
Ауыл халқын жұмыспен қамтамасыз ету, олардың табысының деңгейін көтеру мәселелерін шешу миграциялық процесті тұрақтандыру факторларының бірі болып табылады. Осыған байланысты кадрлар дайындау жүйесін ауыл экономикасының қажеттіліктеріне сәйкестендіру мақсатында қосымша жұмыс орындарын ашуға және жұмыс күшіне сұранысқа жыл сайын мониторинг жүріліп отырады.
Ауылдық жерлердің әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдарын дамыту шараларымен қатар ауыл халқына шағын несие беру арқылы табыстарын арттыруға бағытталған «Ауыл халқына шағын несие беруді ұйымдастыру» деген бюджеттік бағдарлама жүзеге асырылып келеді. Бағдарлама іске қосылған алғашқы жылы республикалық қаражаттан 1,0 млрд.теңге бөлінсе, 2006 жылы сол мақсатқа 2,0 млрд.теңге бөлінген. Сөйтіп екі жылдың ішінде 2006 жылғы 26 қазан күнгі жағдаймен 2 407 115 мың теңгеге 23,1 мың несие берілген. Өтелген қаражаттан 211 621 мың теңге көлемінде 1,8 мың шағын несие қайта берілді. Ауыл тұрғындарына шағын несиелер бере отырып, ақырғы қарыз алушы болып табылатын адамзат ресурстарының экономикалық потенциалын дамытуға үлкен мән беріледі. Осыған байланысты ауыл тұрғындарына кәсіпкерлік негіздері мен шағын несиені тиімді пайдалану жолдарын оқыту жұмыстары жүріледі. Шағын несие беру ауыл тұрғындарының отбасылық бюджетін көбейтуге мүмкіндік берді. Осыған байланысты 2006 жылы Үкімет қаулысымен Қазақстан Республикасының ауылшаруашылық тауарын өндірушілерге несие беру үшін шағын несие беру ұйымдарының желісін дамытудың тұжырымдамасы мен оны жүзеге асыру Жоспарын бекітті. Барлық облыстарда аталған тұжырымдаманы жүзеге асыру бойынша Аймақтық шаралар жоспарлары дайындалған.
Табысты арттыру, кедейшілік деңгейін төмендету және жеке, отбасылық кәсіпкерлікті дамыту мақсатында 2009 жылдың бірінші жартысында ауыл халқына 748,9 млн.теңгеге 2180 шағын несие берілген. Оның ішінде жалпы сомасы 64,5 млн.теңге 341 шағын несие табыстары күнкөріс деңгейінен төмен үй шаруашылықтарына, 684,4 млн.теңге көлеміндегі 1839 шағын несие табыстары орташа үй шаруашылықтарына берілген [5].
Жоғары да әртүрлі салалар бойынша ауылдық жерлерді дамытуға бөлінген қаражаттарға талдау жасап өттік. Әйтсе де, қаржыландыру көлемі ауыл халқына өмір сүруге қарапайым жағдай жасау мәселелерін шешуге де жетпейді. Осыған байланысты Мемлекеттік бағдарламаға жасаған талдау ауылдық жерлерде кезек күттірмейтін мәселелер бар екенін көрсетіп отыр. Мәселелерге нақтырақ тоқталатын болсақ, төмендегідей:
-Білім беру саласындағы бейімделген ғимараттарда орналасқан және оқу ауысымы көп білім беру объектлеріне байланысты мәселелер шешімей келеді. Мониторинг нәтижелері ауыл мектептерінің 47 % бейімделген ғимараттарда орналасқанын, 366 білім беру объектісінде толтыру коэффициенті 1,5 ауысымнан артық екенін көрсеткен.
- Ауылдарда медициналық қызмет көрсету бойынша да бірқатар кемшіліктер бар. Ауылдардағы денсаулық сақтау объектілерінің 77% бейімделген ғимараттарда орналасқан.
- Ауылда білікті мамандардың, нақтырақ айтқанда, мұғалімдер, дәрігерлер, мәдени мекемелердің қызметкерлерінің, ауылшаруашылық мамандарыны жетіспейді.
- Суды тасып ішетін ауылдық елді мекендердегі жағдай әлі де күрделі болып қалып отыр.
- Қолға алынған шараларға қарамастан, ауылдық елді мекендердің 25%-да аудан орталықтарына дейінгі жолдардың жағдайы қанағаттанарлық емес болып отыр. Ауылдардағы жөндеуден өткен және қайта салынған жолдар саны сапасы нашарлағаннан жолдар санының жартысына да жетпейді.
- Ауылдық елді мекендерді электр жүйесімен қамтамасыз ету саласында қабылданған шаралар мәселені толық шешкен жоқ. Энергиямен қамтамасыз ететін кәсіпорындардың материалдық-техникалық базасы ескірген.
- Ауыл тұрғындардың табысы артты деп айту қиын. Аздаған алға жылжу бар, бірақ ауылдағы жалақы төлеу Қазақстандағы орташа жалақыдан 2 еседей аз. Мысала, 2009 жылдың тамыз айындағы жағдаймен экономикалық қызметтің барлық түрлері бойынша орташа айлық атаулы жалақы 68 626 теңге құраған болса, ауылшаруашылығында 32 836 мың теңгені құраған. Сонымен қатар өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10,3% азайған [1].
- Ауылдағы кәсіпкерліктің жеткілікті дамымай отыр.
- Ауылдық жерлер тұрғындарының өздеріне қатысты мәселелердің шешімін қарастыруға көбінесе қатыса алмайды, яғни ауылдарда тұрмайтын адамдардың нақты жағдайды толық білмей жатып, шешім сырттан қабылданады.
- Ауылдық жерлерді дамыту жөніндегі әртүрлі мемлекеттік ұйымдардың қызметтерінің жеткілікті үйлестірілмеген.
- Қаражаттардың барлығы бірдей мақсатты жұмсалмай келеді.
Сонымен, Ауылдық жерлерді дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру тәжірибесі атқарылып жатқан шаралардың тиімділігі онша жоғары емес екенін көрсетіп отыр.
Жалпы, жоғарыда аталған кемшіліктерге қарамастан, Ауылдық жерлерді дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы мемлекет үшін стратегиялық маңызды құжат болып табылады. Сондықтан Мемлекеттік бағдарлама аясында қарастырылып атқарылып келе жатқан шараларды алдағы уақытта басқадай стратегиялық және бағдарламалық құжаттар құрамында жалғастыру еліміздің ауылдық елді мекендерінің даму потенциалын арттыруға айтарлықтай үлес қосары сөзсіз.
“Экономика және статистика”
журналында жарияланған (№1, 2010)
Соңғы пікірлер